Haberin Ana Merkezi

Van
ili, 42 / 40 ve 44 / 30 doğu boylamlarıyla, 37 /
43 ve 39 / 26 kuzey enlemleri arasında yer alır.
İl toprakları; 19.069 km’dir. Bu Türkiye
topraklarının % 2,5′ni oluşturur.

 
Van, kuzeyde Ağrı ili’nin Doğubeyazıt, Diyadin,
Hamur ilçeleri; batıdan Van Gölü ile Ağrı
ili’nin Patnos; Bitlis ili’nin Adilcevaz, Tatvan
ve Hizan ilçeleri, Güneyden Siirt ili’nin
Pervari ilçesi, Şirnak ili’nin Beytüşşebap
ilçesi ile, Hakkari ili’nin Yüksekova ilçesi ile
sınırlıdır. İlin doğusunda ise İran devleti yer
alır.

 
Tarihi

 
Arkeolojik araştırmalara göre Van ili yazılı
tarih öncesi dönemleri M.Ö. 5000 – 3000 yılları
Kalkolitik dönem başlarına kadar uzanmaktadır.
M.Ö. 2000 yılında bu bölgede ilk olarak devlet
kuranlar Hurrilerdir. Daha sonra Hurrilerin
bölgedeki devamı olan yerli kavimler tarafından
M.Ö. 900 yıllarında başkentleri Tuşba ( VAN)
olan Urartu devleti kurulmuştur. Urartular M.Ö.
612 yılına kadar Van Bölgesinde güneyde yukarı
Mezopotamya’ya kadar uzanan topraklarda hüküm
sürmüşlerdir. M.Ö. IX. Yüzyılda Kral Sarduri
tarafından Van kalesi yaptırılmıştır. M.Ö. VII.
Yüzyıl başlarında Mezopotamya’dan Anadolu’ya
akınlar düzenleyen Asurlular, Van kalesini ele
geçirince, Urartular Tuşba yakınlarında
Rusahinili (Toprakkale) şehrini kurarak
varlıklarını devam ettirmişlerdir. M.Ö. 612
yılında Anadolu’ya gelen Medler, büyük Urartu
Kırallığı’na son vermişlerdir.

 
Yerleşik bir nizam kuramayan Med Krallığı,
Persler’e yenilip yıkılınca Van ve yöresi M.Ö.
332 yılına kadar Pers, M.Ö. 129 yılına kadar
Büyük İskender’in doğu seferinden sonra
Makedonyalılar ve M.Ö. 88 yılına kadar da
Partların egemenliğinde kalmıştır.

 
Tarihi dönem içerisinde Van ve yöresi Romalılar
ile Sasaniler arasında çatışma sebebi olmuştur.
M.S. 395 yılına kadar Sasani, sonra da Bizans
egemenliğinde kalmıştır. Hz. Osman zamanında
Bizans’ı bozguna uğratan Müslüman orduları 644
yılında Van ve yöresini ele geçirmiş, bu
hakimiyet Emevi ve Abbasi devletleri tarafından
da sürdürülmüştür. Eskiden beri Van bölgesinde
yaşayan Ermeni azınlığı, kısa bir süre Van
çevresinde bir krallık kurmuş ve İslam
İmparatorluğu’na tabi olmuşlardır. Hıristiyan
sanatının mühim bir eseri olan Akdamar Kilisesi,
aynı adı taşıyan ada üzerinde Kral Gagik
tarafından 915-921 yılları arasında
yaptırılmıştır.

 
Çağrı Bey döneminde Anadolu’ya keşif amaçlı
yapılan seferler, 1071 Malazgirt zaferiyle
neticelenmiş, Van ve çevresi Büyük
Selçuklular’ın egemenliğine girmiştir. Büyük
Selçuklular’dan sonra bir süre Eyyübi
egemenliğinde kalan şehir, 1230 yılında
Karakoyunlular’ın hakimiyetine girmiştir. Bu
tarihlerde eski Van şehrinde bulunan Ulu cami,
Karakoyunlu Yusuf tarafından yaptırılmıştır.
Karakoyunlular’ın Uzun Hasan’a mağlup
olmalarıyla Van ve havalisi Akkoyunluların eline
geçmiştir.

 
Kanuni Sultan Süleyman döneminde Safevi
Devleti’ni yenen Osmanlı orduları 1458′de Van’ı
fethetti ve bu fetih 1555 yılında yapılan Amasya
Antlaşması ile kesinlik kazanmıştır. Van Beyler
Beyliği’ne atanan Hüsrev Paşa ve Kayaçelebizade
Koçi Bey, kendi adlarını taşıyan birer cami
yaptırmışlardır. Aynı dönemlerde “Kitap-ı
Lugat-ı Vankulu” adlı eser Vankulu Mehmet Efendi
tarafından hazırlanmıştır.

 
XIX. yüzyılın ikinci yarısından sonra Van’da
ekonomik bakımdan güçlü olan Ermeniler ihtilal
cemiyetleri kurarak Ruslar’ın da desteğiyle
silahlanmaya başlamış, 1915′te bir çok kaza ve
köyde katliama girmişlerdir. Aynı yıl Van’ı
istila eden Ruslar, Ermenileri destekleyerek
şehri ateşe vermiş ve Osmanlı ahalisi şehri
boşaltmak zorunda kalmıştır. 1981 yılında Van,
yıkılıp yıkılarak büyük oranda nüfus kaybına
uğradığından, bugünkü yerinde yeniden
kurulmuştur.

 
Başlayan Türk harekatı karşısında işgal
ettikleri topraklardan çekilen Ruslar ve
Ermeniler, doğudaki aşiretlerin de desteğiyle
tamamen Anadolu’dan çıkarılmış ve Türk ordusu 2
Nisan 1918′ de Van’a girerek şehri kurtarmıştır.
16 Mart 1921′ de imzalanan Moskova antlaşması
ile Ruslar Van ve Bitlis’e ait isteklerinden
vazgeçmişlerdir. 29 Ekim 1923′te Vilayet merkezi
olan Van’da Devlet ve belediye tarafından alt
yapı çalışmaları başlatılmış, savaştan yakılıp
yıkılan şehir yeniden inşa edilmiştir.

 
Van İsminin Kaynağı

 
Bu konudaki bigiler tam olarak açıklığa
kavuşturulmamış ve bu bilgiler rivayetlerden
öteye gidememiştir. Evliya Çelebi ,
“Seyahatnamesi”nde Büyük İskender’ in Van
Kalesi’ndeki Vank adlı bir mabedden esinlenerek
buraya Van adını verdiğini söylemektedir. Bir
rivayete göre de, şehri genişletilip
güzelleştiren VAN isimli şahsın adından dolayı
şehre bu ismi verilmiştir. Bu konuda akla en
yatkın görüş ise, Urartuca Biane veya Viane’den
çıkmış olduğudur. Çünkü Urartulular kendilerine
Bianili demişler ve Urartuların hakim devrinde
Biane adı altında birçok şehir ve insan
topluluğu Van şehrinde toplanmıştır.

Van ve Van Gölü çevresinde ele geçirilen tarihi
ve arkeolojik bulgular, bölgenin Anadolu’nun en
eski uygarlık merkezlerinden biri olduğunu,
dolayısıyla da o günün şartlarında nispeten
yoğun nüfuslu yöreler arasında sayılabileceğini
göstermektedir. Bölgede yer alan çok sayıda
tarihi kalıntılar, yerleşme ve nüfus yoğunluğu
hakkında bir dereceye kadar fikir verse de,
Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerine
gelinceye kadar geçen süre içindeki nüfus
gelişimi hakkında yeteri kadar sağlıklı bilgiye
sahip değiliz.

 
Bilinen en eski uygarlıklarından olan Urartular
dışında Van Gölü ve çevresi güçlü bir siyasi
organizasyona merkez olmamıştır. Bölge, Urartu
egemenliğinden çıktıktan sonra çesitli
devletlerin sınır bölgesinde sık sık el
değiştirmiştir. Bu nedenle çeşitli savaş ve
istilalar dolayısıyla nüfusta zaman zaman
azalmalar meydana gelmiştir.

 
Van Gölü çevresinin 19. yüzyıl öncesindeki
nüfusu hakkında yeteri kadar bilgi sahibi
değiliz. Osmanlı Salnamelerine dayanılarak elde
edilen verilere göre 19. yüzyılın son yıllarında
Van Merkez Sancağı ve Hakkari Sancağından
oluşan, bugünkü Bitlis, Muş, Ağrı ve Hakkari
illerinin de bağlı bulunduğu Van vilayetinin
nüfusu 430.000 idi. Osmanlı Salnamelerine
dayanılarak yapılan araştırmalara göre 1889′da
Van’ın merkez nüfusunun 35000, Gevaş’ın 13164,
Adilcevaz’ın 12697, Erciş’in 14774 ve
Muradiye’nin nüfusunun ise 13382 olduğu tespit
edilmiştir. Bunlardan başka Van’ın nüfusu
hakkında Osmanlı döneminde bazı bilgiler elde
edilmiş olsa da, bunların tahminden öte bilimsel
bir değeri yoktur. Bu nedenle bu rakamlara
dayanılarak zamanın nüfusu ve özellikleri
hakkında bir takım değerlendirmeler yapmak
sağlıklı olmayacaktır. Bu yüzden Van Gölü
çevresinde, özellikle Van’ın nüfusunun zaman
içindeki seyrinin ortaya konmasının Cumhuriyet
Devrinde düzenli periyodlarla yapılan nüfus
sayımlarının sonuçları ışığında yapılması daha
anlamlı ve gerçekçi olacaktır.

 
Yüksek ve anzali bir arazi yapısına sahip olan
Van Gölü çevresinde yerleşme ve nüfus,
genellikle daha ılıman iklim koşulları ve
nispeten verimli tarım topraklarının bulunduğu
alanlarla kıyı ovaları üzerinde toplanmıştır.
Söz konusu kıyı ovaları üzerindeki önemli
yerleşmelerin nüfusları aşağıda verilmiştir.

 
Tablo : Van Gölü Çevresindeki Yerleşim
Yerlerinin Yıllara Göre Nüfusları *

 
* Belirtilen nüfuslar şehir merkez nüfusları
olup, köy nüfusları dahil değildir.

 
Grafik : Yıllar itibariyle Van Merkez İlçe
(Köyler hariç) nüfus gelişimi

 
Tablo : İlçelere göre şehir ve köy nüfusu,
yıllık nüfus artış hızı, yüzölçümü ve nüfus

yoğunlukları

 
(1)Yüzölçümüne göller dahil değildir. Harita
Genel Komutanlığı’ndan temin edilen 1/1.000.000
ölçekli haritadan hesaplanmıştır.

 
İlimizin 2000 yılındaki nüfusu 877.524,
1990-2000 dönemindeki yıllık nüfus artış hızı %
32 ‘dir. İlimize bağlı bulunan 11 ilçeden Erciş
ilçesi 147.424 nüfusu ile en fazla nüfusa,
Bahçesaray ilçesi ise 16.795 nüfusu ile en az
nüfusa sahip olan ilçelerimizdir. İlimizin
yıllık nüfus artış hızı en yüksek olan ilçesi
%39.05 ile Erciş iken en az olan ilçesi % -14.29
ile Gürpınar’dır.

 
İlimizin Merkez ilçesinin şehir nüfusu artış
hızı % 60.3′tür. İlimize bağlı ilçelerin, merkez
ilçe hariç, şehir nüfusları incelendiğinde,
şehir nüfusu en fazla olan ilçenin Erciş ilçesi,
en az olan ilçenin ise Bahçesaray ilçesi olduğu
görülmektedir. Şehir nüfus artışının en fazla
olduğu ilçe % 98.79 ile Çaldıran ilçesi, en az
olduğu ilçe % -15.12 ile Başkale ilçesidir.
İlimize bağlı bulunan tüm bucak ve köylerin
yıllık nüfus artış hızı %13.84′tür.

 
Nüfus yoğunluğu olarak ifade edilen bir km2′ye
düşen kişi sayısı, il genelinde 45 ve il
merkezinde 194 iken ilçelere göre, 9 ile 79 kişi
arasında değişmektedir. Yüzölçümü büyüklüğüne
göre, ilk sırada yer alan Gürpınar ilçesinde
nüfus yoğunluğu 9, yüzölçümü en küçük olan
Edremit ilçesinde nüfus yoğunluğu 67 kişidir.

 
Son 73 yılda ülkemizin nüfusu yaklaşık 5 kat
artış göstermiştir. Aynı dönemde, İlimizin
nüfusu 11.6 kat artış göstermiş ve 2000 yılında
877.524′e yükselmiştir.

İlimizin nüfusu 1927-2000 döneminde sürekli
artış göstermiştir. İlimizde en yüksek yıllık
nüfus artış hızı % 46.93 ile 1960-1965 döneminde
ve en düşük yıllık nüfus artış hızı ise % 17.38
ile 1935-1940 döneminde gerçekleşmiştir.
1990-2000 döneminde Van ili’nin yıllık nüfus
artış hızı % 32 dir.

NÜFUS VE KENTLEŞME

 
Tablo: 2000 Genel Nüfus Sayımına Göre İlimizde
Şehir ve Köy Nüfusunun Toplam Nüfus içindeki
Yüzdeleri

 
İlimizin Merkez ilçesindeki nüfusun %79′u şehir
merkezinde yaşarken %21′i Merkeze bağlı köylerde
yaşamaktadır.Diğer ilçe nüfuslarının yüzdelerine
baktığımızda;

 
İlimizde bulunan 118.514 hane halkının yaklaşık
%55′i şehirde yaşamaktadır. İl genelinde
ortalama hane halkı büyüklüğü 7.5′dir. Muradiye
ilçe merkezi 9.7′lik ortalama hane halkı
büyüklüğü ile en yüksek, Edremit ilçe merkezi
6.4′lük ortalama hane halkı büyüklüğü ile en
düşük değere sahiptir.

 
GÖÇ ve İSKAN

 
Bir yerleşim yerinin nüfus yapısını ve nüfus
artış hızını etkileyen en önemli faktörlerden
biri de nüfus hareketleri, yani göçlerdir.
Göçler, ekonomik gelişmenin ve toplumsal
canlılığın hem sonucu, hem de sebebidirler.
Sonucudurlar çünkü, bir yerleşim yerinin
ekonomik gelişmesi ve toplumsal canlılığı bu
yerleşim yerinin diğer yerleşim birimlerinden
nüfus, yani göç almasına sebep olurlar.
Sebebidirler çünkü, herhangi bir sebepten göçe
maruz kalan bir yerleşim yeri, göçün yarattığı
nüfus baskısı sonucu ekonomik kaynaklarını daha
rasyonel ve verimli kullanmaya yönelirler ve bu
da ekonomik ve toplumsal gelişmeye yol açar. Bir
yerleşim yerinin göç alma ve/veya göç verme
eğilimi, bu eğilimin ortaya çıkardığı net göç
oranı ve bunun niteliği, o yerleşim yerinin
toplumsal ve ekonomik yapısı hakkında bize
çarpıcı bilgiler sunar.

 
Tablo : 1985- 1990 yılları arasında İçe Göç,
Dışa Göç ve Net Göç Hızı

 
(1) Türkiye toplamında iç göç dış göçe eşittir.
(2) 1990 Nüfus Sayımı esas alınarak yapılmıştır.

Yukarıda sayılan iki temel sebepten dolayı Van
İli bugüne kadar sahip olduğu potansiyelleri
dahi kullanamamış, geri kalmışlık zincirini
kıramamıştır. Fakat, 1990′lı yıllarda Van’ın,
özellikle Merkez ilçenin, maruz kaldığı kitle
halinde göçler ve bu göçlerin yarattığı
toplumsal ve ekonomik sorunlar, bugüne kadar
sürdürülmesi mümkün olan geleneksel ekonomik ve
toplumsal yapıları sürdürülemez hale getirmiş ve
Van’ı ekonomik ve toplumsal açıdan köklü
dönüşümlerin eşiğine getirmiştir.

 
Van’ın, özellikle de Merkez ilçe’nin, maruz
kaldığı nüfus baskısını ve bu nüfus baskısının
ortaya çıkardığı sorunları, ekonomik ve
toplumsal dönüşüm için tarihi bir fırsat olarak
değerlendirebilmek, her şeyden önce göç eden
nüfusun akılcı politikalarla kalıcı olarak iskân
edilmeleriyle mümkündür. Göç edenlerin iskânına
yönelik politikalar, ilk bakışta pahalı
görünmelerine karşılık, orta ve uzun vadede
sürdürülebilir olan, ekonomik, toplumsal ve
siyasal dönüşümü ve bütünleşmeyi sağlayacak
yegane yol gibi görünmektedir. 1996 yılında
terör nedeni ile Van’a göç edenlerin iskanına
yönelik olarak, valiliğin girişimi ve
öncülüğünde kurulan Yalım Erez Mahallesi bu
yolda atılan kapsamlı, düşünülmüş ciddi bir
adımdır. Bu adım, kendinden beklenen başarıya
tam olarak ulaşması ile benzer iskan
projelerinin de hayata geçirilmesine örnek
olacaktır.

 
İlimizde 12 ve daha yukarı yaştaki nüfus içinde
iş gücüne katılma oranı % 59 olup cinsiyete göre
önemli farklılık göstermemektedir. İş gücü
katılma oranı erkek nüfus için %70, kadın nüfus
için %47′dir. Erkek nüfusunun işgücüne katılma
oranı köyde %84 iken, il merkezinde %61, ilçe
merkezlerinde %59′dur. Erkek nüfusta Başkale
ilçe merkezinde iş gücüne katılma oranı %72 ile
en yüksek, Bahçesaray ilçe merkezinde %46 ile en
düşük düzeydedir. İş gücüne katılma oranı kadın
nüfus için yerleşim yerine göre çok büyük
farklılık göstermektedir. Köydeki her 100
kadından 88′i işgücündeyken bu oran il
merkezinde %9, ilçe merkezlerinde ise %7′dir.

 
İstihdam edilen nüfusun iş gücü nüfusu içindeki
oranı; erkek nüfus için %85, kadın nüfusu için
%95′dir. İstihdam edilen nüfusun ekonomik
faaliyete göre yapısı, yerleşim yerine ve
cinsiyete göre değişmektedir. İstihdamdaki erkek
nüfusun %43′ü hizmet sektöründe çalışmaktadır.
Bu oran il merkezinde %78, ilçe merkezlerinde
%79 ile köylerden daha yüksek orana sahiptir. İl
genelinde tarım sektöründe istihdam edilen erkek
nüfusun oranı %47 iken, köyde bu oran %77′ye
yükselmektedir. İstihdam edilen kadın nüfusun
%95′i tarım sektöründedir. Köyde istihdam edilen
kadın nüfusunun hemen hemen tamamı tarımda
çalışırken, şehirde istihdam edilen kadın
nüfusunun çoğunluğu hizmet sektöründe
çalışmaktadır.

 
Tarihi çok eskilere dayanan Van, çeşitli
uygarlıklara adeta beşiklik etmiştir. Tarih
boyunca bir çok savaşlara sahne olmuş, bu
nedenle de bazı kavim ve milletlerin
hükümranlığına girmiştir. Medler, Persler ve
Romalılar’ın yöreye hakim olduklarını tarihi
kaynaklardan öğrenmekteyiz. Van, ilk defa Hz.
Ömer zamanında sahabe’den Hz. İlyaz kumandasında
bir ordu ile fethedilir. 1021 yılında
Bizanslılar’ın yönetimine girmiş, 1065′te de
bölge Sultan Alpaslan tarafından fethedilmiştir.

 
Sonradan Van Bölgesinin Zengi’lerin,
Eyyubi’lerin, Artuklular’ın, İlhanlılar’ın,
Celayirliler’in, Akkoyunlular’ın, Safeviler’in
ve 1387′de de Timurlular’ın eline geçtiğini
görüyoruz.